Geçen haftaki "Vakıf Kılıfında Kutsal Saltanatlar" başlıklı yazım epey ses getirdi. Hukukçu dostlardan, maliyecilerden ve okurlardan çok sayıda nitelikli dönüş aldım. Özellikle Ege Ziraat Fakültesi yıllarından sevgili dostum Zeki Bey, tam bir ziraatçı ve iktisatçı titizliğiyle çok derinlikli bir eleştiri getirdi. (Kendisiyle sıra arkadaşlığı yapıp ben sonradan Hukuk’a geçsem de köklü dostluğumuz ve fikir tartışmalarımız hiç bitmedi.) Zeki Dostum özetle dedi ki: "Taner Dostum; vakıf mülkiyeti şahsa değil tüzel kişiliğe aittir, dışarıya kâr dağıtılamaz. Gelir bütçede kalır, mütevelli heyeti de sadece huzur hakkı alır. Ayrıca kapitalist sistemde 'işletme bütünlüğünün' korunması kutsaldır. Devlet tarım arazilerinde bile parçalanmayı önlemek için şirketleşmeyi teşvik ediyor. Bir A.Ş.'de hak sahipleri değişebiliyorsa, vakıfta mütevelli değişimi neden absürt olsun?" "Amerikan Bizonu" Teorisi Nedir? Bir ziraatçı gözüyle bakınca Zeki Dostumun savunduğu bu tez, iktisat dünyasındaki meşhur "Bizon Sürüsü" ve "Ortak Malların Trajedisi" yaklaşımlarının tam bir özeti. Bilirsiniz; vahşi batıda bizonlar devasa sürüler halinde gezer. Sürü dağılıp bizonlar tek kaldığında kurda kuşa yem olur, ölçek ekonomisi çöker. İktisatçılar da ziraatçılar da der ki: "Sermayeyi ve araziyi bizon sürüsü gibi bir arada tutun; mirasla, kavgayla bölmeyin ki işletme bütünlüğü bozulup yok olmasın!" Kâğıt üzerindeki bu teoriye ve kanun maddelerine bakarsanız Zeki Dostum %100 haklıdır. Hakkını teslim etmek lazım. Ancak sorun şurada: Kâğıt üstündeki bu havalı "Amerikan Bizonu" teorisi ile Türkiye’deki iktisadi pratik arasındaki makas o kadar açık ki, araya koskoca bir vergisiz hanedanlık sığıyor! Gelin, meselenin o "gri alanını" ve madalyonun öbür yüzünü birlikte soyalım. 1. "Kâr Dağıtılamaz" Teorisi vs. "Örtülü Kazanç" Pratiği Teoride vakıf dışına kâr çıkarılamaz, doğru. Resmî bilançoda "dağıtılan kâr" göremezsiniz. Peki, o çark gerçekte nasıl dönüyor? Vakıf veya vakfın devasa hastanesi/üniversitesi; inşaat işini, gıda tedarikini, güvenlik hizmetini veya yazılım alımını gidip kurucu ailenin / şeyhin çocuklarına ait özel A.Ş.'lerden piyasa rayicinin 3 katı fiyata satın alıyor! Resmiyete bakarsanız kâr dağıtılmıyor, sadece "operasyonel harcama" yapılıyor! Ama iktisadi gerçeklikte vakfın kasası, "özel hizmet alımı" kılıfıyla ailenin şirket havuzuna pompalanıyor. Yani o çok konuşulan "huzur hakkı", bu devasa çarkın yanında sadece çerez parası kalıyor. 2. İki Mahallenin Ortak Soygunu: Mürit İstismarı ve Fatura Soygunu! Dini vakıfların finansal mucizelerini konuşurken, bu çarkın arkasındaki "mürit" adı altında sömürülen kayıtdışı insan kaynağını görmezden gelebilir miyiz? "Hizmettir, sevaptır, şeyhin duasıdır" edebiyatıyla 7/24 karın tokluğuna, sigortasız ve tazminatsız çalıştırılan gencecik insanlar... Dini vakıflar piyasadaki dürüst tüccarın belini kırarken, en büyük haksız rekabeti bu bedava mürit emeğinden alıyor. Peki, madalyonun öbür yüzündeki seküler görünümlü vakıflar çok mu masum? Haşa! Bir tarafta "sevap" diyerek gencin emeğini çalanlar var; diğer tarafta "çağdaş eğitim, kaliteli sağlık" maskesiyle velinin ve hastanın cebini soyanlar! Devlet bu seküler vakıflara da aynı ayrıcalığı tanıyor: Devasa kamu arazileri tahsis ediliyor, vergi muafiyetleri veriliyor, teşvikler akıtılıyor. Neden? "Topluma kamu yararına uygun, makul fiyatlı eğitim ve sağlık sunulsun" diye. Peki pratikte ne oluyor? * Vakıf üniversitelerinin yıllık eğitim ücretleri ticari özel üniversiteleri sollayıp milyon TL'leri buluyor! * Vakıf hastanelerinde bir gecelik yatış veya basit bir operasyon faturası vatandaşı icralık ediyor! Sormak lazım: Arsayı devletten bedava aldın, vergiyi ödemedin, teşviki kaptın... Peki bu astronomik okul taksitleri ve hastane faturaları neyin nesi? İşte sistemin ikiyüzlülüğü tam olarak burada: Dini olanı müridinin emeğini istismar ediyor, seküler olanı öğrencinin ve hastanın cebini istismar ediyor. Ama günün sonunda her ikisi de elde ettikleri bu astronomik rantı babadan oğula sıfır vergiyle devretmeye devam ediyor! 3. A.Ş. Hissesi ile Vakıf Mütevellisi Aynı Şey midir? Zeki Dostum soruyor: "A.Ş.'de hak sahibi değişiyorsa, vakıfta mütevelli değişimi neden absürt olsun?" Aralarında devasa bir anayasal ve mali uçurum var! A.Ş. Devrinde: Bir patron, kendi tırnağıyla kazıyıp büyüttüğü holdinginin hissesini oğluna devrettiğinde Maliye kapıya dayanır. Veraset ve İntikal Vergisi’ni kuruşu kuruşuna tahsil eder. * Vakıf Devrinde: Devlet bu yapıya "Sen kamu yararına çalışacaksın" diyerek ücretsiz arsa tahsis etmiş, gümrük muafiyeti vermiş, kurumlar vergisinden düşmüş ve harç almamıştır. Devletin ve toplumun ortak kaynaklarıyla (yani bizlerin ödediği vergilerle) büyütülen bir yapının yönetimi, sıra devretmeye gelince bir A.Ş. gibi babadan oğula geçiyorsa ve devlet buradan 0 TL vergi alıyorsa; burada "bizon sürüsünü dağıtmama" maskesi altında açıkça bir kamusal ayrıcalık ve imtiyaz doğar. 4. İşletme Bütünlüğünün Bedelini Kim Ödeyecek? Sermayenin ve işletmenin parçalanmaması elbette ekonomik bir değerdir. Nitekim Toprak Koruma Kanunu’nda tarım arazileri için getirilen mantık da budur. Ama soru şu: İşletme bütünlüğünü korumanın bedeli, Anayasa'daki vergi adaletini katletmek midir? Sıradan bir vatandaş babasından kalan iki göz odanın veya üç dönüm tarlanın üzerindeki Veraset Vergisi’ni ödemek için banka banka koştururken; milyarlık sağlık ve eğitim devlerini yöneten beyler, "işletme bütünlüğü" kılıfıyla koltuğu babadan oğula devredip sıfır lirayla saltanat sürüyorsa, burada Bizon Sürüsü değil feodalizm korunuyor demektir. Sözün Özü... Zeki Dostumun bahsettiği ideal model; vakıfların gerçekten kamu yararına çalıştığı, denetimin tıkır tıkır işlediği bir hukuk devletinde geçerlidir. Bizdeki acı pratik ise; kamu teşvikleriyle, sömürülen mürit emeğiyle ve vatandaşa kesilen insafsız faturalarla büyütülen milyarlık varlıkların, tüzük oyunlarıyla vergisiz ve denetimsiz birer kripto-holdingine dönüştürülmesidir. A.Ş.'lerde veraset vergisi ödenerek korunan o işletme bütünlüğü, vakıflarda devlete ve topluma tek kuruş ödenmeden "kutsal miras" olarak devrediliyorsa; oradaki kılıfın adı vakıf, tadı ise bal gibi vergisiz hanedanlıktır! Fikri takibe ve tartışmaya katkı sunan tüm dostlara selam olsun.